Perfect passend onderwijs - geen sprookje

Onderwijs dat perfect past bij elk kind apart; bij De School in Zandvoort verzorgen ze dat al ruim zes jaar. Alle kinderen krijgen daar onderwijs op hun eigen maat, ook kinderen met leermoeilijkheden en hoogbegaafde of ernstig zieke kinderen. Oprichter en bestuurder Marjolein Ploegman en directeur Andrea Koopmans vertellen hoe ze dit aangepakt hebben.

Marjolein: "Wij willen alle kinderen een optimaal leerprogramma bieden. Kinderen verschillen, dus moet je verschillende programma’s, verschillende omstandigheden en verschillende leertrajecten bieden. Zo simpel ligt het. Of een kind hoogbegaafd of minder ver in z’n ontwikkeling is dan de meeste leeftijdgenoten, of veel ziek is, of eind september jarig is en dus de jongste van de klas, of als de ouders in scheiding liggen, daar kan een school niets aan veranderen. Maar het zijn vaak juist deze gegeven omstandigheden die maken dat het kind niet past in het standaardonderwijsprogramma. Daarom krijgt bij ons elk kind maatwerkonderwijs."

Maatwerkonderwijs
Andrea: "Maatwerkonderwijs betekent niet dat we een soort LOI-school zijn waar iedereen individueel aan het werk is. Maatwerk is voor ons wel: Zorgen dat de uniciteit van een kind wordt gezien en van daaruit kijken hoe dat kind zo goed mogelijk tot ontwikkeling kan komen." Het maatwerkonderwijs op De School heeft drie pijlers:

1. Flexibele onderwijstijden
2. Een individueel leerplan, opgesteld in samenspraak met kind, ouders en leerkracht 
3. Thematisch geclusterde leerstof

1. Flexibele onderwijstijden
De School is vijftig weken per jaar, vijf dagen per week, tien uur per dag open – in totaal 2500 uur. 940 uur is de standaard bij andere scholen: dat is het wettelijk vastgelegde minimumaantal uren dat scholen onderwijs moeten verzorgen. "Tijd is een belangrijke beknellende factor in het schoolsysteem," vindt Marjolein. "Er is geen wetenschappelijke onderbouwing voor de gebruikelijke schooltijden van half 9 tot 3 uur, voor de lange vakantieperioden of voor de totale schooltijd. Integendeel, sommige kinderen hebben aantoonbaar baat bij méér tijd, anderen bij een ander begintijdstip van de dag of bij een andere spreiding van de tijd over de week of het jaar. Wij spelen daarop in. In plaats van schoolbreed 940 uur onderwijs te bieden, zorgen wij ervoor dat ieder kind minimaal 940 schooluren kan volgen. Dat geldt ook een kind dat veel ziek is of (tijdelijk) maar halve dagen naar school kan. Kinderen gaan bij ons op vakantie wanneer dat uitkomt in het gezin. Daar houden we rekening mee in het individuele leerplan. De School is alleen met de kerstvakantie twee weken dicht."

2. Individueel leerplan
Andrea: "Op De School heeft elk kind een eigen plan over wat het op welk niveau gaat leren in een bepaalde periode. Voor het samenstellen van een optimaal plan is veel kennis nodig over elk kind en z’n potentieel en over wat er te leren valt. Die kennis is deels aanwezig bij leerkrachten, deels bij kinderen en deels bij ouders. Al die kennis halen we bij elkaar aan tafel voor een leerplangesprek. Zo wil de ouder bijvoorbeeld dat het kind extra Engelse lessen volgt, wil de leerkracht dat de leerling meedoet met de instruc- ties voor werkwoordspelling en wil het kind leren typen. Alle drie kunnen hun argumenten hiervoor bespreken en op basis daarvan worden keuzes en afspraken gemaakt voor de komende tien weken. Besluiten worden alleen genomen als iedereen ermee kan leven; zo krijg je een zo hoog mogelijk commitment. Als het kind iets echt niet wil, als de ouders er geen vertrouwen in hebben, of als van de leerkracht iets wordt gevraagd dat deze niet aankan, gaat zo’n plan immers niet werken." Elke tien weken wordt het leerplan geëvalueerd, bijgestelden aangevuld. Er wordt gesproken over de leerresultaten (wat heb je geleerd en wat ga je verder leren?), het leerproces (hoe is het gegaan?) en de onderwijstijd (voorgenomen en opgenomen vakanties en vrije dagen, wanneer was je ziek?). Flexibilisering van schooltijden betekent een drastische verandering van didactiek en organisatie van het leren. Doordat elk kind een eigen leerplan heeft, kan de planning na ziekte of vakantie gewoon weer opgepakt worden. ‘Stof inhalen’ bestaat daardoor niet op De School. Marjolein: "Dat blijkt vooral voor ouders een omschakeling. We krijgen veel vragen als: 'Als wij op vakantie zijn wanneer in de klas de letter M behandeld wordt, dan mist mijn kind die M toch?' Zo zit het niet. Er is bij ons niet één klassikaal moment waarop een bepaalde letter – of bijvoorbeeld rekenen met decimale breuken – behandeld wordt. Natuurlijk maakt een leerkracht ook een groepsplan metgroepsactiviteiten: instructies, films, lessen. Maar het individuele plan is leidend: kinderen doen mee aan groepsactiviteiten als het past in hun eigen leerplan. Als een kind ervoor kiest om bij oma te gaan logeren, kan het wellicht niet meedoen aan een excursie. Maar zo is het leven nu eenmaal: het is heel belangrijk om keuzes te leren maken."

Het individuele plan is leidend

Marjolein Ploegman

3. Thematisch geclusterde leerstof
Andera legt uit: "We vragen kinderen in hun leerplan vast te leggen: 'Wat wil je gaan leren/doen?' Wanneer leerstof strikt is verdeeld in vakken, kom je niet zo ver met die vraag. Wij willen een leeromgeving met veel mogelijkheden om leervragen van kinderen te genereren, daarom werken wij met de methode Alles-in-1. Deze methode biedt in twintig thema’s een rijke leercontext en dekt daarmee alle verplichte kerndoelen af. Elk jaar komen bij ons vijf thema’s aan bod. De hele school staat dan in het teken van een thema. Hierbij verschilt uiteraard de insteek in onder-, midden- en bovenbouw en elk kind doet ook eigen projecten. Bij het thema Gouden Eeuw bouwden we grachtenpanden van blokken en kregen we een rondwandeling door de binnenstad van Amsterdam (door een native speaker Engels). We bezochten een VOC-schip en spraken we over hoe veel rijkdom gebaseerd was op slavenhandel. Verder leerden we schermen, bezichtigden we de Nachtwacht en schilderden die zelf na. Bij het thema Nederland hing de school vol koeien, tulpen en molens, bestudeerden we de democratie en gingen op bezoek bij een Tweede Kamerlid. Zo komen binnen de thema’s alle verplichte kerndoelen aan bod – en meer. Door deze thematische clustering van de leerstof kan elk kind werken vanuit de eigen interesse en op het eigen niveau, terwijl er toch veel saamhorigheid in de schoolgecreëerd wordt: bovenbouwers weten precies waarmeede kleuters bezig zijn en andersom."

Tienwekenritme
Om deze vergaande vorm van maatwerkonderwijs mogelijk te maken, was een rigoureuze omslag nodig in de organisatie en een slimme bundeling van de beschikbare geldstromen. Het schoolleven volgt het ritme van tien weken per thema. "Tien weken is kort genoeg om te kunnen overzien en lang genoeg om echt iets in te kunnen uitdiepen," zegt Andrea. "Er gaat een prettige dynamiek uit van dit ritme. In deeerste oriëntatieweek komen alle ouders en leerkrachtenvan een bouw bijeen om te brainstormen over de invulling.Wie kan een relevante lezing geven, wie heeft ideeën ofconnecties voor excursies? In de tweede en de derde week vinden voor alle kinderen de persoonlijke leerplangesprekken plaats. Halverwege zijn de excursies en aan het eind is de oogst in de vorm van een presentatie, show, maaltijd of zelf ingericht museum. Dan wordt het thema afgerond. Op de laatste vrijdag wordt de hele school gestript; de mooiste dingen worden bewaard, de rest gaat mee naar huis. Ouders, kinderen en leerkrachten ruimen op en er wordt extra schoonmaakhulp ingehuurd. Op de volgende maandag beginnen we dan in een lege, schone school aan een nieuw thema. De werkroosters voor leerkrachten worden ook per tien weken gemaakt, teams kunnen per tien weken wisselen van samenstelling; kinderen kunnen desgewenst na tien weken doorstromen naar een andere bouw."

Vakanties en overgang naar het vo
Kinderen en ouders bepalen zelf hun vakantieperiodes en vrije dagen, als die maar niet langer zijn dan zes aaneengesloten weken. Alleen met Kerst is De School twee weken dicht voor iedereen. De overgang naar het voortgezetonderwijs gebeurt uiteraard in september. De betreffendekinderen mogen zelf hun laatste schooldag op De School bepalen en een afscheidsactiviteit bedenken. De meesten kiezen ervoor om door te werken tot een of twee weken voor de overgang.

Dagindeling
De School is bemand van 8 uur ’s ochtends tot 6 uur ‘s avonds. Kinderen komen binnen op een zelfgekozen tijd- stip tussen 8 en 10 uur en gaan dan aan de slag volgens hun dagplanning. In de blokken van 10 tot 12 uur en van 2 tot 4 uur is er geen in- en uitloop, die tijd is bedoeld voor ongestoord werken. Wie het onverwacht niet haalt om vóór 10 uur binnen te zijn, belt daar even over en is dan vanaf 12 uur weer welkom. Er is geen overblijf met aparte opvangkrachten. De meeste kinderen lunchen samen met leerkrachten aan tafel met fruit en boterhammen die iedereen ter plekke belegt en opeet. Kinderen en ouders bepalen het tijdstip van naar huis gaan of ophalen tussen 4 en 6 uur.

Geldstromen
In plaats van kinderopvang in te kopen bij een commerciële partner – zoals de meeste scholen doen – combineert De School zelf onderwijs en opvang. De kinderen blijven de hele dag in dezelfde vertrouwde pedagogische omgeving met één vast team leerkrachten. Hierdoor lopen leeractiviteiten door en is er geen onnatuurlijke knip in de dag. Marjolein: "Op De School willen we een integrale leeromgeving; dus zijn alle activiteiten om van te leren, ook lunchen en buitenspelen. Die activiteiten worden daarom niet begeleid door ingehuurde externen, maar door onze eigen personeelsleden; ze vallen onder onze eigen onderwijsvisie." Geld van de overheid uit de onderwijspot en bijdragen van ouders voor opvang worden gecombineerd om dit maatwerkonderwijs te kunnen verzorgen. Deze ongebruikelijke constructie integreert onderwijs en opvang zonder dat er sprake is van twee organisaties, twee teams van medewerkers en twee besturen.

Wettelijke verplichtingen
Het onderwijsconcept mag dan nog zo vernieuwend zijn, De School voldoet gewoon aan de eisen die het ministerie OCW stelt aan scholen in de Wet op het primair onderwijs. Deze eisen zijn ook voorwaarden voor bekostiging:

• Onderwijs bieden vanuit een leerplan;
• in alle 58 kerndoelen, plus burgerschap en sociale integratie;
• door bevoegde leraren;
• met goedgekeurde materialen of methodes;
• waarbij de leerlingen gevolgd worden in hun ontwikkeling;
• ten minste 940 uur per jaar.

Kinderen vallen onder de Leerplichtwet, waarin staat dat ze verplicht zijn de school te bezoeken als die open is, behoudens speciale omstandigheden. Dat ligt bij De School wat ingewikkelder; die is 2500 uur per jaar open, waardoor de eis dat je op school moet zijn als die open is, natuurlijk niet opgaat. De individuele leerplannen van de kinderen hebben daarom naast een motivatiedoel ook een verantwoordingsdoel: elk kind moet 940 uur onderwijs volgen (meer mag zeker ook). De aanwezigheidsuren worden voor elk kind apart geregistreerd. De middagactiviteiten van De School vallen niet alleen on- der de Wet op het primair onderwijs, maar ook onder de bepalingen van de Wet kinderopvang. Hierin is bijvoorbeeld geregeld dat er minstens een personeelslid moet zijn op elke tien kinderen. (Voor het onderwijs geldt niet echt een bovengrens, een op dertig wordt nog gezien als acceptabel.) Na 2 uur zijn er dus meer leerkrachten aanwezig op De School. "Daarom plannen we activiteiten die wat arbeidsintensiever zijn graag ’s middags, dan hebben we meer armslag. Zo blijkt deze ‘hobbel’ een uitstekend instrument voor passend onderwijs," sluiten Marjolein Ploegman en Andrea Koopmans af.

Blijven zitten, wat is dat?

Op De School worden veel bekende onderwijsuitdrukkingen niet gebruikt. Ze zijn er namelijk niet van toepassing:

* te laat komen
* stof gemist hebben en die moeten inhalen
* achterblijven / niet mee kunnen komen
* blijven zitten / een jaar overdoen
* een klas overslaan
* kleuter verlengen
* afstromen
* stof af zien te krijgen vóór de zomervakantie.

Delen: